रगतको पैयाँमा घुम्दो बुटवलको जीवनरेखा
0
0
कृष्ण चौहान क्षेत्री
अध्यक्ष, नेपाल स्वयंसेवी रक्तदाता समाज, रुपन्देही
रगत केवल शरीरभित्र बग्ने जैविक तरल पदार्थ होइन। यो जीवनको निरन्तरता हो, आशाको आधार हो र एक मानिसले अर्को मानिसलाई निस्वार्थ रूपमा दिन सक्ने सबैभन्दा मूल्यवान उपहार हो। दुर्घटनामा परेका घाइते, जटिल शल्यक्रियाका बिरामी, सुत्केरी महिला, क्यान्सर तथा दीर्घरोगका बिरामीका लागि आवश्यक पर्ने रगतले जीवन र मृत्युबीचको दूरी छोट्याइरहेको हुन्छ।
यही जीवनदायी सेवाको संस्थागत यात्रालाई सम्झने दिन हो—श्रावण १२। वि.सं. २०२३ श्रावण १२ गते वीर अस्पताल परिसरको एउटा सानो कोठाबाट ‘लक्ष्मी ब्लड बैंक’का रूपमा सुरु भएको नेपालको औपचारिक रक्तसञ्चार सेवा आज देशव्यापी स्वास्थ्य सेवाको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। प्रारम्भिक वर्षमा जम्मा १५७ युनिट रगत संकलन गरेर सुरु भएको सेवा अहिले लाखौं युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व व्यवस्थापन गर्ने क्षमतामा पुगेको छ। (Gorkhapatra Online)
नेपालमा रक्तसञ्चार सेवा विस्तारको इतिहास केवल प्रविधि र संस्थाको विकासको कथा होइन। यो पेशेवर रक्तदाताबाट स्वैच्छिक रक्तदानतर्फको यात्रा हो। यो रगत बेच्ने अभ्यासलाई निरुत्साहित गर्दै मानवता, सामाजिक उत्तरदायित्व र स्वयंसेवाको भावनालाई स्थापित गरेको इतिहास पनि हो।
आज रक्तदान कुनै व्यक्तिको निजी काम मात्र रहेन। यो सामाजिक अभियान बनेको छ। राजनीतिक दल, तिनका भ्रातृ संगठन, व्यावसायिक संस्था, बैंक तथा वित्तीय संस्था, सहकारी, गैरसरकारी संस्था, धार्मिक तथा शैक्षिक संस्थादेखि युवाका विभिन्न समूहसम्म रक्तदान अभियानमा जोडिएका छन्। यसले समाजमा ‘रगतको अभावमा कसैले ज्यान गुमाउन नपरोस्’ भन्ने साझा चेतनाको विकास गरेको छ।
बुटवल : रगतको भरोसायोग्य केन्द्र
रुपन्देहीमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी जिल्ला शाखाको स्थापना वि.सं. २०२७ श्रावण ७ गते भएको थियो। त्यसपछि वि.सं. २०३४ मा बुटवल ब्लड बैंक स्थापना भएसँगै यस क्षेत्रको रक्तसञ्चार सेवाले संस्थागत गति लियो। समयक्रममा सिद्धार्थनगरमा रक्तसञ्चार सेवा विस्तार भयो भने आधुनिक उपकरण र रक्ततत्त्व छुट्याउने प्रविधिको प्रयोगसँगै बिरामीलाई आवश्यकताअनुसार विभिन्न रक्ततत्त्व उपलब्ध गराउने व्यवस्था पनि विकसित हुँदै गयो।
आज बुटवल केवल रुपन्देहीको व्यापारिक र शैक्षिक केन्द्र मात्र होइन, रक्त व्यवस्थापनका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण भरोसाको केन्द्र बनेको छ। रुपन्देही, कपिलवस्तु, पाल्पा, गुल्मी, अर्घाखाँची, नवलपरासी लगायतका जिल्लाबाट उपचारका लागि आउने बिरामी र तिनका परिवारका लागि बुटवल रक्त व्यवस्थापनको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ।
त्यसैले ‘रगत नपाए बुटवल जानू’ भन्ने अभियान केवल नारा मात्र होइन। यो हजारौं स्वयंसेवी रक्तदाताको निरन्तर योगदान, रक्तदाता संघसंस्थाको सक्रियता र रक्तसञ्चार सेवाप्रतिको जनविश्वासबाट बनेको बुटवलको पहिचान हो।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा बुटवल ब्लड बैंक र सिद्धार्थनगर इकाईबाट ३३ हजार ७ सय युनिट रगत संकलन गरी ३९ हजार ४३ युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व वितरण गरिएको तथ्यांकले यस क्षेत्रको आवश्यकता र सेवाको दायरा स्पष्ट देखाउँछ।
रगत प्रयोग गर्ने बिरामीमध्ये महिला बिरामीको संख्या २१ हजार २ सय ८२ रहेको छ भने पुरुष बिरामीको संख्या १७ हजार ७ सय ६१ छ। तर रक्तदान गर्नेमा पुरुषको संख्या २८ हजार ६ सय १६ र महिलाको संख्या ५ हजार ८४ मात्र रहेको देखिन्छ। अर्थात्, रगतको आवश्यकता महिलामा बढी देखिए पनि महिला रक्तदाताको सहभागिता करिब १५ प्रतिशतमा सीमित छ।
यो तथ्यांकले महिला रक्तदान सहभागिता बढाउन विशेष अभियान आवश्यक रहेको संकेत गर्छ। महिलाले रक्तदान गर्न सक्दैनन् भन्ने पुरानो भ्रम हटाउँदै स्वास्थ्य मापदण्ड पूरा गरेका महिलालाई नियमित रक्तदानमा सहभागी गराउन परिवार, समुदाय, स्वास्थ्यकर्मी र संघसंस्थाले संयुक्त पहल गर्नुपर्छ।
उल्लेखनीय कुरा के छ भने यी तथ्यांकमा लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल र भीम अस्पताल, भैरहवामा सञ्चालित रक्तसञ्चार सेवाका तथ्यांकसमेत समावेश छैनन्। ती तथ्यांक जोडिँदा रुपन्देहीमा रगत तथा रक्ततत्त्वको वास्तविक आवश्यकता अझ ठूलो देखिनेछ।
बढ्दो माग र अस्पतालहरूको भूमिका
रगत तथा रक्ततत्त्वको प्रयोग बढ्दै जानु स्वास्थ्य सेवा विस्तार, जटिल शल्यक्रिया, मातृ स्वास्थ्य सेवा, दुर्घटना उपचार, क्यान्सर तथा दीर्घरोग उपचारको दायरा बढ्दै गएको संकेत पनि हो।
उपलब्ध विवरणअनुसार लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालले सबैभन्दा बढी ११ हजार २ सय ९१ युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व प्रयोग गरेको छ। युनिभर्सल मेडिकल कलेज, भैरहवाले ६ हजार ६ सय ४३ युनिट, देवदह मेडिकल कलेजले २ हजार ७ सय ६४ युनिट र गौतम बुद्ध सामुदायिक मुटु अस्पतालले २ हजार ५ सय ८७ युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व प्रयोग गरेका छन्।
यसले रक्तसञ्चार सेवा केवल ब्लड बैंकको जिम्मेवारी मात्र नभएको स्पष्ट पार्छ। अस्पताल, चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, रक्तसञ्चार केन्द्र, स्थानीय तह र स्वयंसेवी संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय भएमा मात्र बिरामीलाई आवश्यक समयमा सुरक्षित र गुणस्तरीय रगत उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
रगतको उचित प्रयोगमा चिकित्सकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। बिरामीलाई वास्तवमै आवश्यक परेको अवस्थामा वैज्ञानिक मापदण्डअनुसार रगत वा आवश्यक रक्ततत्त्व मात्र प्रयोग गर्ने अभ्यासले सीमित स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
स्वयंसेवाको उचाइ
रुपन्देहीमा रक्तदान अभियानको विस्तारमा सयौं संघसंस्था र हजारौं स्वयंसेवी रक्तदाताको योगदान छ। नियमित रक्तदान कार्यक्रम, रक्तदाता उत्प्रेरणा, आकस्मिक रक्त व्यवस्थापन र जनचेतनामूलक अभियानले यहाँको रक्तदान संस्कृतिलाई बलियो बनाएको छ।
नेपाल स्वयंसेवी रक्तदाता समाज रुपन्देही जिल्ला शाखाले यस अभियानलाई थप संगठित र प्रभावकारी बनाउँदै आएको छ। यस वर्ष जिल्ला शाखाले ४ हजार २ सय ७९ युनिट रगत संकलन गरी नेपाल रेडक्रस सोसाइटी रुपन्देही जिल्ला शाखाअन्तर्गतको रक्तसञ्चार सेवालाई हस्तान्तरण गरेको छ। यस योगदानका लागि शाखा सम्मानित भएको छ।
त्यसैगरी नेपाल स्वयंसेवी रक्तदाता समाज तिलोत्तमा शाखाले ९ सय ७० युनिट रगत संकलन गरी उल्लेखनीय योगदान गरेको छ। महिला रक्तदाताको सहभागितामा पनि संस्थाले महत्वपूर्ण पहल गर्दै ६ सय ३७ महिला रक्तदाता सहभागी गराएको छ।
नेपाल स्वयंसेवी रक्तदाता समाज देवदह शाखाले १ सय २३ युनिट र स्वयंसेवी रक्तदाता सहकारी संस्था लिमिटेड, बुटवलले १ सय ४८ युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व संकलन गरी रक्तदान अभियानमा योगदान पुर्याएका छन्।
यी तथ्यांक केवल संख्याको हिसाब होइनन्। प्रत्येक युनिट रगतभित्र एउटा जीवन बचाउने सम्भावना छ। प्रत्येक रक्तदाताको हातमा कुनै अपरिचित बिरामीको आशा जोडिएको छ। यही निस्वार्थ भावनाले रक्तदानलाई मानवताको सबैभन्दा जीवन्त रूप बनाएको छ।
निःशुल्क दानको रगत निःशुल्क नै हुनुपर्छ
स्वयंसेवी रक्तदाताले कुनै आर्थिक लाभको अपेक्षा नगरी रगत दान गर्छन्। उनीहरूको उद्देश्य एउटै हुन्छ—आवश्यक परेका बिरामीको जीवन बचाउनु। त्यसैले स्वयंसेवी रूपमा निःशुल्क दान गरिएको रगत तथा रक्ततत्त्व बिरामीले सहज र सुलभ रूपमा प्राप्त गर्न पाउनुपर्छ भन्ने माग स्वाभाविक र न्यायोचित छ।
हाल बुटवलस्थित नेपाल रेडक्रस सोसाइटीद्वारा सञ्चालित रक्तसञ्चार सेवाले रगत तथा रक्ततत्त्वका लागि रु. ९ सय ५० शुल्क लिँदै आएको छ। यो रकम रगतको मूल्य नभई रक्त संकलन, परीक्षण, प्रशोधन, भण्डारण, गुणस्तर नियन्त्रण र वितरण प्रक्रियामा लाग्ने सेवा खर्चका रूपमा बुझ्नुपर्छ। तर सेवा शुल्क निर्धारण पारदर्शी, वैज्ञानिक र सबैका लागि सहज हुन आवश्यक छ।
लुम्बिनी प्रदेश सरकारले सरकारी अस्पतालमा उपचाररत बिरामीलाई रगत तथा रक्ततत्त्व निःशुल्क उपलब्ध गराउने व्यवस्था अघि बढाएको छ। रुपन्देहीका अधिकांश स्थानीय तहले पनि निःशुल्क रगत वितरण अभियानमा सहकार्य गरेका छन्। गुल्मी, कपिलवस्तु र अर्घाखाँचीका केही स्थानीय तहले समेत यस अभियानमा सहयोग पुर्याएका छन्।
यो सहकार्यलाई थप व्यवस्थित र दिगो बनाउन आवश्यक छ। राज्यले रक्तसञ्चार सेवाको सम्पूर्ण लागत व्यवस्थापन गर्दै नागरिकलाई आवश्यक रगत तथा रक्ततत्त्व निःशुल्क वा न्यूनतम शुल्कमा उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन नीति लिनुपर्छ।
नीति सुधार र प्रभावकारी नियमन आवश्यक
रक्तसञ्चार सेवा विस्तारसँगै यसको गुणस्तर, सुरक्षा, शुल्क, पहुँच र नियमनका विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेका छन्। रक्तसञ्चार नीति–२०७१ ले रक्त व्यवस्थापनमा विविध संस्थाको सहभागिताको बाटो खोलेको छ। न्यूनतम मापदण्ड पूरा गरेका अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाले रक्तसञ्चार सेवा सञ्चालन गर्न सक्ने व्यवस्था भएपछि बिरामीलाई रगत उपलब्ध गराउने विकल्प बढेका छन्।
यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर सेवा विस्तारसँगै प्रभावकारी अनुगमन र समान मापदण्ड अनिवार्य हुन्छ। रगत तथा रक्ततत्त्वको व्यवस्थापनमा गुणस्तर, सुरक्षा र बिरामीको हितलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्वयंसेवी रूपमा दान गरिएको रगतलाई अत्यधिक शुल्क असुल्ने माध्यम बनाउने कुनै पनि अभ्यास स्वीकार्य हुनु हुँदैन।
नियामक निकायले सबै रक्तसञ्चार केन्द्रको नियमित अनुगमन, गुणस्तर परीक्षण, सेवा शुल्कको पारदर्शिता र एकरूपता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। रगत व्यवस्थापनलाई केवल सेवा विस्तारको विषय नभई सार्वजनिक स्वास्थ्य र मानवीय अधिकारको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
स्वयंसेवी रक्तदाता संघसंस्थाले वर्षौंदेखि रक्तदाता उत्प्रेरणा, रक्तदान अभियान र आकस्मिक रगत व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। आगामी नीतिमा यस्ता संस्थाको अनुभव, क्षमता र योगदानलाई सम्मान गर्दै आवश्यक मापदण्ड पूरा गर्ने स्वयंसेवी संस्थालाई समेत रक्तसञ्चार सेवा सञ्चालनमा सहभागी हुने अवसर दिनुपर्ने मागलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्नुपर्छ।
सहकार्यबाट सुरक्षित भविष्य
लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा रक्तसञ्चार सेवा सञ्चालनमा आएको छ। अब यसलाई अस्पताल, चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवी रक्तदाता संघसंस्था, स्थानीय तह र समुदायबीचको सहकार्यबाट थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। अस्पतालमा उपचारका लागि आउने बिरामीले आवश्यक रगत तथा रक्ततत्त्व सहज रूपमा पाउने व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
रक्तदान अभियानलाई केवल दिवस वा विशेष अवसरमा सीमित राख्नु हुँदैन। नियमित रक्तदाता निर्माण, युवा सहभागिता, महिला रक्तदाता वृद्धि, दुर्लभ रक्तसमूहको अभिलेख, आकस्मिक रक्तदाता सञ्जाल र आधुनिक सूचना प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिनुपर्छ।
रक्तदानप्रति जनविश्वास बढाउन रक्तसञ्चार सेवा पारदर्शी, सुरक्षित, गुणस्तरीय र जवाफदेही हुन आवश्यक छ। रक्तदाताले दिएको रगत सुरक्षित रूपमा परीक्षण, भण्डारण र वितरण भइरहेको छ भन्ने विश्वास कायम राख्नु सेवाप्रदायक संस्थाको प्रमुख जिम्मेवारी हो।
निष्कर्ष
रुपन्देहीको रक्तसञ्चार सेवा आज एउटा संस्थाको प्रयासबाट मात्र चलेको छैन। यो हजारौं स्वयंसेवी रक्तदाताको निस्वार्थ योगदान, सयौं संघसंस्थाको निरन्तर सक्रियता, रक्तसञ्चारकर्मीको मेहनत, अस्पतालको सहकार्य र समुदायको विश्वासबाट अघि बढिरहेको छ।
‘रगत नपाए बुटवल जानू’ भन्ने पहिचानलाई अझ सुदृढ बनाउँदै अब बुटवललाई सहज, सुरक्षित, गुणस्तरीय र सबैका लागि पहुँचयोग्य रक्तसञ्चार सेवाको नमुना केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
निःशुल्क दान गरिएको रगतको व्यवस्थापनमा राज्यले जिम्मेवारी लिनुपर्छ। सेवा शुल्क पारदर्शी र न्यायोचित हुनुपर्छ। रक्तसञ्चार केन्द्रको प्रभावकारी नियमन हुनुपर्छ। महिला तथा युवा रक्तदाताको सहभागिता बढाउनुपर्छ। र स्वयंसेवी संघसंस्थाको योगदानलाई नीतिगत रूपमा सम्मान गर्दै सेवा विस्तारमा सहभागी गराउनुपर्छ।
रगतको कुनै जात, धर्म, भाषा, भूगोल वा राजनीतिक पहिचान हुँदैन। रगतले केवल जीवन चिन्छ।
रुपन्देहीको रक्तदान अभियान पनि यही मानवीय भावनामा अडिएको छ—जहाँ हजारौं हातले निःशुल्क रगत दान गरिरहेका छन्, सयौं संस्था जीवन बचाउने अभियानमा जोडिएका छन् र बुटवल मानवताको एउटा भरोसायोग्य केन्द्रका रूपमा स्थापित हुँदैछ।
रगत बगिरहँदा जीवन चलिरहन्छ।
र स्वयंसेवा जीवित रहँदा मानवता कहिल्यै कमजोर हुँदैन।
प्रतिकृया दिनुहोस्
- कपिलवस्तुमा घरजग्गा कारोबार र राजस्व संकलनमा भारी गिरावट, चालु आवमा १४ करोड ७६ लाख राजस्व संकलन
- रुपन्देहीमा २२८ जनाले गरे आत्महत्या, अधिकांश २६–३५ वर्ष उमेर समूहका
- लुम्बिनीमा ८१ प्रतिशतभन्दा बढी क्षेत्रमा धान रोपाइँ सकियो
- पछिल्लो २४ घण्टामा रुपन्देहीको सैनामैनामा सबैभन्दा बढी वर्षा
- कपिलवस्तुमा एक वर्षमा ७७ जनाको सडक दुर्घटनामा मृत्यु, मोटरसाइकल दुर्घटना सबैभन्दा बढी
- आधुनिक समाज डेन्टलमा स्वास्थ्यमन्त्री घिमिरेको आकस्मिक भ्रमण, मुख स्वास्थ्य सेवामा सहकार्यको प्रतिबद्धता
- लुम्बिनी सहित यी प्रदेश र स्थानमा हुनेछ आज भारी वर्षा
- रोटरी क्लब अफ तिनाउ बुटवलको नेतृत्व माया देवी भट्टराईलाई, सामाजिक अभियानलाई थप प्रभावकारी बनाउने प्रतिबद्धता
- मनसुन थप सक्रिय : विभागले भन्यो अति भारी वर्षा हुनसक्छ
- लुम्बिनी वाणिज्य क्याम्पस र चैतन्य एकेडेमी नेपालबीच सहकार्य सम्झौता
लेखकको सम्वन्धमा